Një pacient që nuk lëviz dhe nuk u përgjigjet kërkesave të mjekëve mund të ruajë një nivel vetëdijeje që nuk dallohet gjatë ekzaminimit të zakonshëm. Këtë dukuri trajton neurologia Tarvez Tucker në një artikull të publikuar më 15 tetor në “Psychology Today”, ku shpjegon dallimet mes komës, çrregullimeve të vetëdijes dhe sindromës “locked-in”.
Sipas saj, mungesa e një reagimi të dukshëm nuk mjafton gjithmonë për të përcaktuar nëse një person është i vetëdijshëm për atë që ndodh përreth.
Në kujdesin intensiv neurologjik, mjekët dhe infermierët e vlerësojnë rregullisht gjendjen e pacientëve duke u kërkuar të kryejnë veprime të thjeshta, si hapja e syve apo ngritja e gishtit të madh. Përmbushja e këtyre kërkesave mund të jetë një nga shenjat e para të daljes nga koma. Megjithatë, pamundësia për t’i kryer ato nuk e përjashton domosdoshmërisht praninë e vetëdijes.
Çfarë është “vetëdija e fshehur”?
Tucker përshkruan një dukuri të quajtur disociim njohës-motor, në të cilën pacienti nuk jep përgjigje të dukshme fizike, por mund të ndjekë udhëzime përmes aktivitetit mendor.
Për shembull, atij mund t’i kërkohet të imagjinojë sikur lëviz një gisht ose luan tenis. Elektroencefalografia e specializuar, e njohur si EEG, apo rezonanca magnetike funksionale, fMRI, mund të zbulojnë modele aktiviteti të trurit që tregojnë se ai po e kryen detyrën mendore.
Sipas autores, këto ekzaminime mund të identifikojnë shenja vetëdijeje që nuk zbulohen pranë shtratit të pacientit. Megjithatë, ajo vëren se përdorimi i tyre mbetet kryesisht i përqendruar në kërkime dhe qendra të specializuara akademike.
Dallimet mes gjendjeve të vetëdijes
Artikulli ndalet edhe te sindroma e zgjimit pa përgjigje dhe gjendja e vetëdijes minimale, të cilat mund të shfaqen pas dëmtimeve të rënda të trurit.
Në sindromën e zgjimit pa përgjigje, pacienti mund të ketë cikle gjumi dhe zgjimi, si dhe të ruajë funksione të organizmit, pa shfaqur shenja të qarta sjellore të vetëdijes.
Në gjendjen e vetëdijes minimale, mund të ketë shenja të dallueshme, por jo të qëndrueshme, të ndërgjegjësimit për veten ose mjedisin. Reagimet dhe ndërveprimet mund të ndryshojnë, duke e bërë vlerësimin më të ndërlikuar.
Sindroma “locked-in”: Vetëdije e ruajtur, pavarësisht paralizës
Një gjendje tjetër është sindroma “locked-in”, në të cilën personi mbetet i vetëdijshëm, por përjeton paralizë pothuajse të plotë. Në formën klasike, lëvizjet vertikale të syve dhe pulitja mund të ruhen, duke krijuar një mundësi komunikimi.
Tucker sjell shembullin e gazetarit francez Jean-Dominique Bauby, i cili pësoi një goditje në tru në moshën 43-vjeçare. Ai arriti të diktonte librin autobiografik “The Diving Bell and the Butterfly” duke përdorur pulitjen e qepallës së majtë për të zgjedhur shkronjat.
Autorja përmend edhe ndërfaqet tru-kompjuter, të cilat mund t’u mundësojnë disa pacientëve të komunikojnë përmes sinjaleve të aktivitetit të trurit.
Për Tucker, këto përvoja nënvizojnë rëndësinë e kujdesit në mënyrën se si flitet dhe veprohet pranë pacientëve që nuk reagojnë. Në praktikën e saj, ajo u shpjegon atyre gjendjen, procedurat dhe hapat e ardhshëm të trajtimit, duke marrë parasysh mundësinë që të jenë të vetëdijshëm edhe kur nuk mund ta shprehin.